Kiến thức tâm lý

Rối Loạn Ám Ảnh Cưỡng Chế (OCD): Không Chỉ Là “Thích Sạch” Hay “Cầu Toàn”

Bạn đã bao giờ kiểm tra cửa đã khóa đến 10 lần, dù biết chắc mình vừa khóa?

Hay liên tục rửa tay vì sợ vi khuẩn?

Hay cảm thấy vô cùng khó chịu nếu mọi thứ trên bàn không được sắp xếp đúng vị trí?

Nhiều người có thể cho rằng đó chỉ là cẩn thận, sạch sẽ, cầu toàn hoặc khó tính.

Nhưng với một số người, những suy nghĩ và hành vi này không còn đơn thuần là thói quen.

Chúng có thể trở thành những ám ảnh và hành vi cưỡng chế lặp đi lặp lại, gây lo âu, mất nhiều thời gian và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống.

Đây có thể là biểu hiện của rối loạn ám ảnh cưỡng chế (Obsessive-Compulsive Disorder – OCD).

Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) là gì?

Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) là một rối loạn sức khỏe tâm thần trong đó người mắc có thể trải nghiệm những ám ảnh (obsessions) và/hoặc hành vi cưỡng chế (compulsions) lặp đi lặp lại.

Ám ảnh là gì?

Ám ảnh là những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc không mong muốn xuất hiện lặp đi lặp lại và gây ra sự khó chịu hoặc lo âu đáng kể.

Ví dụ:

  • “Nếu mình chạm vào thứ này, mình có thể bị nhiễm bệnh.”
  • “Nếu không kiểm tra lại, chắc chắn sẽ có chuyện xảy ra.”
  • Những hình ảnh hoặc suy nghĩ gây sợ hãi dù bản thân không hề muốn nghĩ đến.

Cưỡng chế là gì?

Hành vi cưỡng chế là những hành vi hoặc hành động tinh thần mà người mắc cảm thấy mình phải thực hiện để giảm lo âu hoặc ngăn chặn một điều đáng sợ xảy ra.

Ví dụ:

  • Rửa tay nhiều lần.
  • Kiểm tra khóa cửa liên tục.
  • Sắp xếp đồ vật theo một quy tắc nhất định.
  • Liên tục hỏi người khác để được trấn an.
  • Lặp lại một hành động hoặc một câu nói trong đầu.

Hai yếu tố này có thể tạo thành một vòng lặp:

Ám ảnh → Lo âu/khó chịu → Cưỡng chế → Nhẹ nhõm tạm thời → Ám ảnh quay trở lại

Chính cảm giác nhẹ nhõm tạm thời sau hành vi cưỡng chế có thể góp phần duy trì vòng lặp này.

OCD có phải chỉ là thích sạch và cầu toàn?

Không.

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về OCD.

Một người thích nhà cửa sạch sẽ chưa chắc mắc OCD.

Một người thích mọi thứ ngăn nắp cũng chưa chắc mắc OCD.

Một người cầu toàn cũng không đồng nghĩa với việc họ mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế.

Điểm quan trọng nằm ở mức độ, tính chất lặp lại, sự đau khổ và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.

Ví dụ, một người có thể thích sắp xếp bàn làm việc vì cảm thấy dễ chịu.

Trong khi một người mắc OCD có thể cảm thấy mình bắt buộc phải sắp xếp lại nhiều lần, nếu không sẽ xuất hiện sự lo âu hoặc cảm giác bất an rất mạnh.

Vì vậy, không nên tự chẩn đoán OCD chỉ dựa trên một vài hành vi giống với những biểu hiện thường thấy.

Những triệu chứng OCD thường gặp

OCD có thể biểu hiện rất khác nhau giữa mỗi người.

1. Ám ảnh về nhiễm bẩn hoặc vi khuẩn

Người mắc có thể thường xuyên lo sợ:

  • Bị nhiễm vi khuẩn.
  • Mắc bệnh.
  • Làm người khác bị nhiễm bệnh.
  • Chạm phải những thứ “bẩn”.

Điều này có thể dẫn đến việc rửa tay, tắm rửa hoặc vệ sinh đồ vật quá mức.

2. Liên tục kiểm tra

Một người có thể biết mình vừa khóa cửa nhưng vẫn không thể cảm thấy yên tâm.

Họ quay lại kiểm tra.

Sau đó lại nghi ngờ:

“Mình đã thực sự khóa chưa?”

Và tiếp tục kiểm tra.

Điều tương tự có thể xảy ra với bếp gas, điện, cửa sổ, công tắc hoặc các thiết bị khác.

3. Ám ảnh về sự hoàn hảo và trật tự

Một số người cảm thấy cực kỳ khó chịu khi đồ vật không được đặt theo một quy tắc nhất định.

Họ có thể dành rất nhiều thời gian để:

  • Sắp xếp đồ vật.
  • Điều chỉnh vị trí.
  • Đếm.
  • Lặp lại một hành động.
  • Đảm bảo mọi thứ “đúng” theo cách mà họ cảm thấy cần thiết.

4. Những suy nghĩ hoặc hình ảnh xâm nhập

Đây là một biểu hiện có thể khiến người mắc OCD vô cùng đau khổ nhưng lại ít được nói đến.

Một người có thể xuất hiện những suy nghĩ hoặc hình ảnh không mong muốn về:

  • Làm tổn thương người khác.
  • Những điều trái với giá trị của bản thân.
  • Tình dục.
  • Tôn giáo.
  • Những sai lầm hoặc điều tồi tệ có thể xảy ra.

Điều quan trọng cần hiểu là:

Một suy nghĩ xuất hiện trong đầu không đồng nghĩa với việc một người muốn thực hiện nó.

Những suy nghĩ xâm nhập có thể khiến người mắc cảm thấy sợ hãi, tội lỗi hoặc ghê sợ chính mình.

Vì sao OCD xảy ra?

Cho đến nay, chưa có một nguyên nhân duy nhất giải thích sự hình thành OCD.

Các nghiên cứu cho thấy OCD có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm:

  • Yếu tố di truyền.
  • Đặc điểm hoạt động của não bộ.
  • Các hệ thống dẫn truyền thần kinh.
  • Những trải nghiệm căng thẳng hoặc sang chấn ở một số trường hợp.
  • Các yếu tố tâm lý và môi trường.

Do đó, OCD không phải là do một người “yếu đuối”, “nghĩ quá nhiều” hay “không biết kiểm soát bản thân”.

Đây là một rối loạn sức khỏe tâm thần có những cơ chế phức tạp và cần được đánh giá chuyên môn.

OCD có điều trị được không?

Có. OCD có thể được điều trị và kiểm soát tốt hơn với những phương pháp phù hợp.

Một trong những phương pháp trị liệu tâm lý có bằng chứng hiệu quả đối với OCD là Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (CBT), đặc biệt là kỹ thuật:

Tiếp xúc và Ngăn ngừa Phản ứng – ERP

(Exposure and Response Prevention)

Với ERP, người mắc OCD được hỗ trợ từng bước tiếp xúc với những tình huống hoặc tác nhân gây lo âu, đồng thời học cách không thực hiện hành vi cưỡng chế như trước.

Ví dụ, một người luôn cảm thấy cần kiểm tra khóa cửa nhiều lần có thể được hướng dẫn từng bước để giảm việc kiểm tra.

Mục tiêu không phải là ép người bệnh “chịu đựng” một cách đột ngột.

Quá trình này cần được xây dựng phù hợp với từng người và thường được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia được đào tạo.

Theo thời gian, người bệnh có thể học được rằng:

Lo âu có thể xuất hiện mà không nhất thiết phải thực hiện hành vi cưỡng chế để giảm nó.

Thuốc có được sử dụng trong điều trị OCD không?

Trong một số trường hợp, bác sĩ chuyên khoa tâm thần có thể chỉ định thuốc, đặc biệt khi triệu chứng gây ảnh hưởng đáng kể hoặc cần kết hợp nhiều phương pháp điều trị.

Việc sử dụng thuốc cần được bác sĩ đánh giá và theo dõi.

Không nên tự mua thuốc, tự thay đổi liều hoặc tự ngừng thuốc dựa trên thông tin trên mạng.

Ở một số trường hợp, thuốc và trị liệu tâm lý có thể được kết hợp để tạo ra kế hoạch điều trị phù hợp hơn.

Khi nào nên tìm kiếm sự hỗ trợ?

Không phải mọi hành vi kiểm tra, rửa tay hay thích sự ngăn nắp đều có nghĩa là bạn mắc OCD.

Tuy nhiên, bạn nên cân nhắc tìm kiếm sự đánh giá chuyên môn nếu:

  • Những suy nghĩ hoặc hành vi lặp đi lặp lại chiếm nhiều thời gian.
  • Bạn cảm thấy rất khó kiểm soát chúng dù đã cố gắng.
  • Bạn phải thực hiện một hành vi nào đó để giảm cảm giác lo âu hoặc bất an.
  • Các triệu chứng gây đau khổ đáng kể.
  • OCD ảnh hưởng đến học tập hoặc công việc.
  • Bạn tránh né nhiều hoạt động hoặc tình huống vì những nỗi sợ liên quan.
  • Các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống bị ảnh hưởng.

Đừng chỉ cố gắng “ngừng suy nghĩ” hoặc “đừng làm nữa”.

Với OCD, việc cố gắng kiểm soát suy nghĩ một cách quá mức đôi khi lại khiến người mắc càng chú ý đến chúng hơn.

Một đánh giá chuyên môn sẽ giúp xác định liệu những biểu hiện bạn đang trải qua có phù hợp với OCD hay một vấn đề sức khỏe tâm thần khác hay không.

OCD không phải là “tính cách khó chịu”

Một người mắc OCD có thể mất rất nhiều thời gian mỗi ngày cho những suy nghĩ và hành vi mà chính họ cũng không muốn.

Họ có thể biết rằng:

“Điều này có vẻ không hợp lý.”

Nhưng vẫn không thể dễ dàng dừng lại.

Vì vậy, thay vì nói:

“Có mỗi việc đó mà cũng không bỏ được.”

hãy thử nhìn vấn đề theo một cách khác:

“Có lẽ người này đang thực sự rất khó khăn và cần được hỗ trợ.”

Hiểu đúng về OCD là bước đầu tiên để giảm sự kỳ thị và giúp người mắc tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.

Lời nhắn từ Tâm An Therapy

OCD không đơn giản là thích sạch.

Không phải cứ cầu toàn là mắc OCD.

Và một người có những suy nghĩ xâm nhập không mong muốn cũng không đồng nghĩa với việc họ muốn biến những suy nghĩ đó thành hành động.

Đằng sau những hành vi lặp đi lặp lại có thể là một người đang cố gắng tìm kiếm cảm giác an toàn và giảm bớt sự lo âu mà họ đang phải chịu đựng.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp phải những ám ảnh và hành vi cưỡng chế lặp đi lặp lại, đừng vội tự trách bản thân.

Bạn không cần phải chiến đấu với chúng một mình.

Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn là một bước quan trọng để hiểu điều gì đang xảy ra và tìm ra hướng can thiệp phù hợp.