Trẻ ăn vạ, khóc lóc, ném đồ, đánh bố mẹ để đạt điều mình muốn có thể liên quan đến cơ chế củng cố hành vi. Tìm hiểu 6 cách cha mẹ xử lý đúng mà không dùng bạo lực.
Trẻ ăn vạ là một trong những tình huống khiến nhiều cha mẹ bất lực nhất.
Chỉ một món đồ chơi không được mua.
Một video không được xem.
Một yêu cầu bị từ chối.
Và ngay lập tức, trẻ có thể khóc, hét, lăn ra sàn, ném đồ hoặc thậm chí đánh, đá, cào cấu cha mẹ.
Nhiều phụ huynh tự hỏi:
“Tại sao con mình lại như vậy?”
“Có phải con đang cố tình làm loạn để đạt được điều mình muốn?”
“Nếu cứ nhượng bộ thì có phải mình đang làm hư con?”
Câu trả lời không đơn giản.
Một đứa trẻ trẻ ăn vạ có thể đang gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc. Nhưng nếu mỗi lần hành vi đó xảy ra, người lớn lại thay đổi quyết định và đáp ứng yêu cầu của trẻ, hành vi có thể tiếp tục được duy trì thông qua cơ chế củng cố hành vi (reinforcement).
Điều này không có nghĩa trẻ “xấu”, “ích kỷ” hay cố tình thao túng cha mẹ.
Đơn giản là trẻ đang học từ những gì xảy ra sau hành vi của mình.
Vì sao trẻ ăn vạ khi không được đáp ứng?
Trẻ nhỏ chưa có khả năng điều chỉnh cảm xúc và kiểm soát hành vi giống người trưởng thành.
Khi bị từ chối một điều rất mong muốn, trẻ có thể trải nghiệm:
- Thất vọng.
- Tức giận.
- Buồn bã.
- Cảm giác mất kiểm soát.
- Khó chấp nhận việc phải chờ đợi.
Trong khi đó, khả năng diễn đạt cảm xúc và kiểm soát xung động vẫn đang phát triển.
Một người lớn có thể nói:
“Con đang rất thất vọng vì mẹ không mua món đồ đó.”
Nhưng một đứa trẻ có thể chưa biết cách diễn đạt như vậy.
Thay vào đó, cảm xúc được thể hiện bằng hành vi:
Khóc → hét → ném đồ → đánh người.
Vì vậy, không phải mọi trường hợp trẻ ăn vạ đều bắt đầu từ ý định “làm loạn để đạt được điều mình muốn”.
Tuy nhiên, điều xảy ra sau hành vi lại có thể ảnh hưởng đến việc hành vi đó có tiếp tục xuất hiện hay không.
Củng cố hành vi là gì và vì sao trẻ có thể học rằng “làm loạn sẽ được đáp ứng”?
Trong tâm lý học hành vi, củng cố (reinforcement) là quá trình trong đó một hệ quả sau hành vi làm tăng khả năng hành vi đó tiếp tục xuất hiện trong tương lai.
Hãy thử hình dung một tình huống.
Lần đầu
Con muốn mua đồ chơi.
Bố mẹ nói:
“Hôm nay mình không mua.”
Con khóc.
Bố mẹ vẫn giữ nguyên quyết định.
Lần thứ hai
Con khóc to hơn và nằm xuống sàn.
Bố mẹ bắt đầu căng thẳng vì những người xung quanh đang nhìn.
Cuối cùng:
“Thôi được rồi, mẹ mua.”
Với trẻ, điều vừa xảy ra có thể được “học” theo một quy luật rất đơn giản:
Khóc → được đồ chơi.
Lần sau, khi muốn một thứ gì đó, hành vi khóc có thể xuất hiện nhanh hơn.
Nếu lần sau trẻ phải khóc lâu hơn mới được đáp ứng, trẻ có thể tiếp tục tăng cường hành vi:
Khóc → hét → lăn ra sàn → ném đồ → cuối cùng được đáp ứng.
Đây là lý do trẻ ăn vạ đôi khi ngày càng dữ dội hơn khi cha mẹ liên tục nhượng bộ không nhất quán.
Trẻ không cần phải “xấu” mới hình thành hành vi ăn vạ
Đây là điểm cha mẹ rất dễ bỏ qua.
Khi nói:
“Con hư quá!”
“Con lì thật đấy!”
“Con đang cố tình làm bố mẹ phát điên!”
…chúng ta đang tập trung vào việc đánh giá đứa trẻ thay vì tìm hiểu chức năng của hành vi.
Một câu hỏi hữu ích hơn là:
“Điều gì thường xảy ra trước và sau hành vi này?”
Ví dụ:
Trước:
Mẹ tắt iPad.
↓
Hành vi:
Con khóc, hét, đánh mẹ.
↓
Sau:
Mẹ đưa iPad lại để con nín.
Nếu chuỗi này lặp lại nhiều lần, trẻ có thể học được rằng hành vi đó có hiệu quả trong việc lấy lại iPad.
Đây chính là cách góc nhìn tâm lý học hành vi giúp cha mẹ hiểu vấn đề mà không cần gắn nhãn trẻ là “hư”.
2 phản ứng của cha mẹ có thể khiến trẻ ăn vạ kéo dài hơn
1. Đánh hoặc quát mắng để bắt con dừng lại
Khi trẻ ăn vạ, phản ứng đầu tiên của người lớn đôi khi là:
“Im ngay!”
“Còn khóc nữa là mẹ đánh!”
“Mày có nín không?”
Nhưng khi người lớn dùng bạo lực hoặc đe dọa để kiểm soát hành vi, trẻ không thực sự được học cách điều chỉnh cảm xúc.
Trẻ có thể học được một mô hình khác:
Khi tức giận → dùng sức mạnh để kiểm soát người khác.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý nếu trẻ thường xuyên chứng kiến người lớn giải quyết xung đột bằng la hét hoặc bạo lực.
2. Nhượng bộ để con nhanh chóng nín
Đây là tình huống rất dễ xảy ra.
Bạn đang ở siêu thị.
Con khóc.
Mọi người xung quanh bắt đầu nhìn.
Bạn đã mệt.
Và cuối cùng:
“Thôi được rồi, mẹ mua.”
Trong khoảnh khắc đó, cha mẹ có thể giải quyết được tiếng khóc.
Nhưng nếu việc nhượng bộ thường xuyên xảy ra sau cơn ăn vạ, trẻ có thể học rằng hành vi đó mang lại kết quả mong muốn.
Đặc biệt, sự nhượng bộ không nhất quán có thể khiến hành vi khó thay đổi hơn.
Trẻ ăn vạ phải làm sao? 6 bước cha mẹ có thể áp dụng
1. Đảm bảo an toàn trước tiên
Nếu trẻ đang đánh người, ném đồ hoặc có nguy cơ tự làm mình bị thương, ưu tiên đầu tiên là đảm bảo an toàn.
Cha mẹ có thể:
- Đưa các vật nguy hiểm ra khỏi khu vực.
- Tạo khoảng cách an toàn.
- Ngăn hành vi đánh người một cách bình tĩnh.
- Đưa trẻ đến nơi ít kích thích hơn nếu cần.
Không cần biến tình huống thành một cuộc đấu quyền lực.
2. Giữ phản ứng của người lớn ngắn gọn và bình tĩnh
Khi trẻ đang ở đỉnh điểm cảm xúc, khả năng tiếp nhận lời giải thích dài dòng thường không tốt.
Thay vì:
“Mẹ đã nói với con bao nhiêu lần rồi? Con phải hiểu là hôm nay mẹ còn bao nhiêu việc…”
Hãy nói ngắn gọn:
“Mẹ biết con đang rất tức.”
“Con có thể tức giận, nhưng con không được đánh mẹ.”
Thông điệp cần rõ ràng:
Cảm xúc được chấp nhận. Hành vi gây hại thì không.
3. Không thay đổi giới hạn chỉ để cơn ăn vạ kết thúc
Nếu quyết định ban đầu là không mua đồ chơi, cha mẹ không nên đổi quyết định chỉ vì trẻ khóc lớn hơn.
Điều này không có nghĩa là cha mẹ phải “thắng” con bằng mọi giá.
Mục tiêu là duy trì giới hạn một cách bình tĩnh và nhất quán.
Ví dụ:
“Mẹ biết con rất muốn món đồ này. Hôm nay mình không mua.”
Sau đó tránh tranh luận kéo dài.
4. Không cố dạy bài học khi trẻ đang mất kiểm soát
Khi cảm xúc đang quá mạnh, đây thường không phải thời điểm tốt để giảng đạo lý.
Cha mẹ có thể ở gần, đảm bảo an toàn và chờ trẻ dần bình tĩnh.
Khi trẻ đã trở lại trạng thái ổn định hơn, mới bắt đầu trò chuyện.
Vì sao trẻ đôi khi còn làm dữ hơn khi cha mẹ bắt đầu thay đổi cách phản ứng?
Trong phân tích hành vi có một hiện tượng được gọi là Extinction Burst – có thể hiểu là hiện tượng hành vi tăng mạnh hoặc trở nên dữ dội hơn trong một thời gian khi một hành vi trước đây từng được củng cố nhưng đột nhiên không còn nhận được kết quả như trước.
Ví dụ:
Trước đây:
Khóc → được xem điện thoại.
Sau khi cha mẹ thay đổi:
Khóc → không còn được xem điện thoại.
Trẻ có thể thử:
Khóc to hơn → hét → đập đồ → kéo dài thời gian khóc.
Đây có thể là một phần của quá trình thay đổi hành vi.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải mọi trường hợp hành vi tăng lên đều là Extinction Burst, và hiện tượng này không có nghĩa cha mẹ nên mặc kệ trẻ hoặc bỏ qua các hành vi nguy hiểm.
Nếu trẻ có hành vi tự gây thương tích, tấn công người khác hoặc tình trạng ngày càng nghiêm trọng, cha mẹ nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.
5. Sau khi con bình tĩnh mới là lúc dạy kỹ năng
Khi cơn giận đã qua, đây mới là thời điểm phù hợp để giúp trẻ hiểu điều vừa xảy ra.
Cha mẹ có thể nói:
“Lúc nãy con rất tức vì mẹ không cho xem tivi đúng không?”
“Mẹ hiểu con thất vọng.”
Sau đó hướng dẫn cách thể hiện khác:
“Lần sau con có thể nói: Con đang tức. Con muốn xem thêm 5 phút.”
Nhưng đồng thời cần giữ giới hạn:
“Con được phép tức giận. Nhưng con không được đánh người hoặc ném đồ.”
Đây chính là lúc trẻ dần học được rằng:
Cảm xúc nào cũng có thể tồn tại, nhưng không phải hành vi nào cũng được chấp nhận.
6. Dạy con cách chấp nhận thất vọng thay vì cố loại bỏ mọi thất vọng
Một trong những kỹ năng quan trọng trẻ cần học khi lớn lên là:
Không phải điều gì mình muốn cũng sẽ có ngay.
Trẻ có thể thất vọng khi:
- Không được mua đồ chơi.
- Phải tắt điện thoại.
- Không được ăn món mình thích.
- Phải chờ đến lượt.
- Không được làm điều mình muốn.
Nhiệm vụ của cha mẹ không phải là loại bỏ mọi cảm giác khó chịu của trẻ.
Mà là đồng hành để trẻ học cách chịu đựng và điều chỉnh những cảm xúc đó một cách an toàn.
Đây là một kỹ năng quan trọng cho quá trình trưởng thành.
Cha mẹ cần nhớ: Kiên định không có nghĩa là lạnh lùng
Một số phụ huynh lo rằng nếu không đáp ứng yêu cầu của trẻ, họ sẽ trở thành những người cha mẹ “khô khan”.
Thực tế, cha mẹ hoàn toàn có thể vừa yêu thương vừa giữ giới hạn.
Bạn có thể nói:
“Mẹ biết con đang buồn.”
“Mẹ vẫn ở đây.”
“Mẹ hiểu con muốn món đồ chơi đó.”
“Nhưng hôm nay mình không mua.”
Đây là thông điệp rất khác với:
“Con im ngay!”
Trẻ không cần một người lớn luôn đáp ứng mọi mong muốn.
Trẻ cần một người lớn đủ bình tĩnh để giúp mình đi qua cảm xúc mà không cần dùng hành vi gây hại để đạt được điều mình muốn.
Khi nào trẻ ăn vạ cần được đánh giá chuyên môn?
Ăn vạ ở trẻ có thể là một phần của quá trình phát triển cảm xúc và hành vi, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, cha mẹ nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn nếu hành vi:
- Xảy ra rất thường xuyên và kéo dài.
- Ngày càng dữ dội.
- Gây thương tích cho trẻ hoặc người khác.
- Trẻ thường xuyên đánh, cắn hoặc tấn công người xung quanh.
- Ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc học và các mối quan hệ.
- Đi kèm nhiều khó khăn khác về cảm xúc, giao tiếp hoặc hành vi.
- Khiến gia đình cảm thấy hoàn toàn không biết phải xử lý như thế nào.
Một chuyên gia tâm lý trẻ em có thể giúp cha mẹ tìm hiểu chức năng của hành vi, các yếu tố kích hoạt và cách xây dựng chiến lược phù hợp với từng trẻ.
Kết luận: Đừng chỉ hỏi “Làm sao để con hết ăn vạ?”
Khi trẻ ăn vạ, câu hỏi quan trọng không chỉ là:
“Làm thế nào để con nín?”
Mà còn là:
“Con đang cố gắng truyền đạt điều gì bằng hành vi này?”
“Điều gì đang xảy ra trước và sau mỗi lần con ăn vạ?”
“Phản ứng của người lớn có vô tình củng cố hành vi này không?”
Trẻ không sinh ra đã biết cách điều chỉnh cảm xúc.
Các em cần được người lớn hướng dẫn qua rất nhiều lần thất vọng, tức giận và không được đáp ứng.
Một đứa trẻ biết kiểm soát cảm xúc không phải vì em chưa từng tức giận.
Mà bởi vì trong quá trình lớn lên, em đã được dạy rằng:
Mình có quyền cảm thấy tức giận.
Nhưng mình cũng có trách nhiệm với cách mình hành động.
Tại Tâm An Therapy, chúng tôi tin rằng nuôi dạy trẻ không phải là tìm cách khiến trẻ “ngoan” bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ phát triển khả năng nhận diện cảm xúc, điều chỉnh hành vi, chấp nhận giới hạn và xây dựng những cách ứng phó lành mạnh.
Khi cha mẹ hiểu vì sao hành vi xuất hiện, thay vì chỉ tìm cách dập tắt hành vi, việc đồng hành cùng con sẽ trở nên hiệu quả và ít đối đầu hơn.